| |
İSİMLER
A. Varlıklara Verilişlerine
Göre.
1. Özel İsim
2. Cins İsmi
B. Maddelerine Göre İsimler
1. Somut İsim
2. Soyut İsim
C. Varlıkların Sayılarına
Göre İsimler
1. Tekil isim
2. Çoğul isim
3. Topluluk İsmi
D. Yapılarına Göre İsimler
1. Basit İsim
2. Türemiş isim
3. Birleşik İsim
a. Bitişik Yazılan Birleşik İsimler
b. Ayrı Yazılan Birleşik İsimler
İsimlerde Küçültme.
İsmin Hâlleri
1. Yalın Hâl (Nominatif)
2. Belirtme (Yükleme) Hâli
3. Yönelme Hâli
4. Bulunma Hâli
5. Ayrılma (Uzaklaşma, Çıkma) Hâli
6. Eşitlik Hâli
7. Vasıta Hâli
8. İlgi Hâli (Tamlayan Hâli)
İsim Tamlamaları
Sınav sorularında ve dilbilgisi
anlatımında “tür, görev, tür ve görev” kelimeleri aynı şeyi ifade eder.
Türkçe’deki kelimelerin tür ve görev yönünden özelliklerini aşağıdaki
şekilde gösterebiliriz:
TÜR VE GÖREV BAKIMINDAN KELİMELER
İSİM SOYLU
KELİMELER FİİL SOYLU KELİMELER
A. Tam Anlamı Olanlar 1.
Fiil
1. Tek Başına Görev Üstlenenler
2. Fiilimsi
- İsim (Ad) a)
İsim-fiiller (Ad-Eylem)
- Zamir (Adıl) b)
Sıfat-Fiiller (Ortaç)
c)
Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil,Ulaç)
2. Başka Kelimelerle Birlikte Görev Üstlenenler
- Sıfat (Önad)
- Zarf (Belirteç)
B. Tam Anlamı Olmayanlar
- Edat (İlgeç)
- Bağlaç
- Ünlem
Yukarıdaki şekilden de
anlaşılacağı gibi Türkçe’de dokuz çeşit kelime vardır. Bunlardan yedisi isim
soylu, ikisi fiil soyludur.
İSİMLER
Tanım:Canlı
cansız bütün varlıkları, kavramları, hatta fiilleri de karşılayan, onları
anmaya, tanımaya, birbirinden ayırmaya yarayan kelimelere isim (ad)
denir:ağaç, su, deniz, Hasan, Anadolu, gidiş, dönüş vb.
İsimler çeşitli yönlerden sınıflara
ayrılır.
A. VARLIKLARA
VERİLİŞLERİNE GÖRE
İsimler ait oldukları varlığın
veya kavramın eşi benzeri olup olmamasına göre ikiye ayrılır: Varlık veya
kavram özelse (eşsiz, benzersiz) onun ismi de özel isim; cins ise
(aynısından birden fazla) onun ismi de cins ismidir.
1. ÖZEL İSİM:Kâinatta
tek olan, tam bir benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan kelimelere denir.
Bütün özel isimler (özel ismi oluşturan her kelime ve onları niteleyen,
tanıtan unvanlar) büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamazsa cins ismi
zannedilebilirler.
Yavuz, Hasan, Kayseri, Acıpayam, Akdeniz, Alanya, Ulu Cami, Sultan Selim,
Hatice, Küçük Ağa, Türkçe, Türk Dil Kurumu...
Başlıca Özel İsimler
1. İnsan isimleri: Ali, Meltem, Mehmet, Meral, Yasemin,
Uğur, Barkın...
2. Kurum, kuruluş, müessese,
makam, üniversite isimleri:Mamak Anadolu
Lisesi, Yeşilay Derneği, Türk Dil Kurumu, Ege Üniversitesi, Kars Valiliği,
Turhal İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü...
3. Millet, kavim, din, mezhep
isimleri:Türk, Türkler, Yunan, İngiliz,
Çeçen, Ruslar...
Müslüman, Musevî, Hıristiyan...
İslâm, İslâmiyet, Musevîlik, Hıristiyanlık...
Hanefî, Hanefîlik, Şafiî, Alevî...
4. Dil isimleri:
Türkçe, Farsça, Fransızca, Macarca, Fince,
Tibetçe...
5. İl, İlçe, Semt, mahalle,
cadde, bulvar, sokak isimleri:Sivas, Ankara,
İstanbul, Mamak, Yenişehir, Şirinevler, Dikimevi, Atatürk Bulvarı, İvedik
Caddesi, Gönül Sokak...
6. Ülke ve bölge isimleri:
Türkiye, Afganistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti...
Batı Almanya, Batı Trakya, Güney Yemen, Doğu Avrupa, Doğu Anadolu Bölgesi,
İç Anadolu (Bölgesi), Ege, Marmara...
7. Kıta isimleri:Avrasya,
Asya, Avrupa, Afrika, Amerika, Antarktika, Arktika, Avustralya.
8. Deniz, okyanus, göl, akar
su, boğaz, geçit isimleri:Akdeniz, Karadeniz,
Manş Denizi, Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu
Van Gölü, Hazar Denizi, Beyşehir Gölü, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya,
Seyhan, Fırat, Nil, İstanbul Boğazı,Panama Geçidi, Süveyş Kanalı ...
9. Dağ, tepe, ova, yayla
isimleri:Elmadağ, Uludağ, Ağrı Dağı, Erciyes
(dağı), Everest Tepesi, Çukurova, Konya Ovası...
“Konya Ovası, Van Gölü, Ağrı Dağı” gibi her
iki harfi de büyük yazılan özel isimlere dikkat edilirse, birinci kelimenin
zaten il olarak mevcut olduğu; ikinci kelime eklenince oluşan ismin o ile
ait ama yeni ve özel bir varlığı karşıladığı görülür. Hâlbuki Hürriyet
gazetesi, Nil nehri, Ankara şehri, Fırat nehri, Erciyes dağı gibi örneklerde
birinci kelime büyük, ikinci kelime de küçük harfle başlamaktadır. Bunun
sebebi bu kelimelere eklenen ikinci kelimelerle yeni bir özel isim
oluşturulmuş olmamasıdır. Hürriyet zaten bir gazete adı; Nil zaten bir nehir
adı; Ankara zaten bir şehir adı; Erciyes zaten bir dağ adıdır.
10. Gezegen ve yıldız adları:Merih,
Mars, Jüpiter, Venüs, Küçükayı...
11. Dünya, güneş ve ay
kelimeleri terim olarak (astronomi ve coğrafya terimi) kullanılıyorsa özel
isim olduğu için büyük; diğer anlamlarında (gerçek, mecaz, yan, eş, deyim
vb.) kullanılıyorsa cins ismi olduğu için küçük harfle başlar:
Ay’ın yakından çekilmiş fotoğrafları insanlığı pek şaşırtmıştı.
Yazın Güneş ışınları Dünya’ya dik olarak gelir.
Türkiye’nin birçok yerinde insanlar Güneş tutulmasını seyretti.
Sabahtan beri dünya kadar yer dolaştık.
Şair sevgilisinin yüzünü aya benzetir. (ayın kendisine değil, görünüşüne)
12. Kitap, gazete, mecmua,
eser isimleri:Tercüman (gazetesi), Zaman
(gazetesi); Nokta (dergisi), Aktüel (dergisi); Türk Dili (dergisi), Virgül;
Yaprak Dökümü, Semerkant; Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, Türk
Ansiklopedisi...
13. Hayvanlara takılan özel
isimler:Tekir, Karabaş, Yumoş, Minnoş,
Pamuk...
2. CİNS İSMİ:Aynı
cinsten olan varlıkların ortak isimleridir. Dilin temel kavramları cins
(tür) isimleridir.taş, yol, ağaç, ırmak, kitap, dergi, yaprak, ev, çocuk,
su, sıra, hayal, düşünce, sıla, özlem, taraf, ceza...
Başlıca Cins İsimleri
1. Vücudun bölümleri ve organ isimleri: baş, kol, el,
ayak...
2. Akrabalık isimleri: ana, baba, kardeş, dayı, hala,
teyze...
3. Araç, eşya isimleri: kaşık, makas, bardak, iplik,
iğne...
4. Hayvan ve bitki isimleri: kedi, kartal, fındık, ceviz,
kiraz...
5. Kavramlar: düşünce, hedef, zekâ, temenni...
6. İş, meslek; meslek sahibi simleri: öğretmenlik,
öğretmen, avukat, işçi, memur, profesyonel, futbolcu...
7. Giyecek isimleri:ceket, ayakkabı, gömlek, eldiven...
8. Yiyecek isimleri:elma, yemek, ekmek, biber...
9. İçecek isimleri:su, meşrubat, gazoz...
10. Sayı isimleri:on, beş yüz, bir...
11. Renk isimleri:sarı, kıpkırmızı, mor...
12. Nitelik isimleri:büyük, kocaman, dairesel...
13. Zaman isimleri:ay, saat, dakika, yıl...
14. Soru. Kelimeleri:ne, kim, hangi...
Bazı cins isimlerin özel isim olarak
kullanıldığı görülür:
tırmık: bir ziraat aleti.
Tırmık: bir kedinin özel adı
ozan: şair
Ozan: erkek ismi
B. MADDELERİNE
GÖRE İSİMLER
İsimler, karşıladıkları
varlıkların beş duyu organından herhangi biriyle algılanıp algılanamamasına
göre ikiye ayrılırlar.
1. Somut İsim :Beş duyudan herhangi biriyle
algılayabildiğimiz, kavrayabildiğimiz varlık ve kavramların isimleridir.
Yani somut varlıkları karşılayan isimlere somut isimler denir. Bu isimler,
herkes tarafından görülen, bilinen, hissedilen, cismi olan, varlığı kişiden
kişiye değişmeyen varlıkları karşılarlar.
su, toprak, ağaç, ses, televizyon, rüzgâr,
sarı, mavi, duman, koku...
2. Soyut İsim :Beş
duyudan herhangi biriyle algılanamayan, madde hâlinde bulunmayan ve
zihnimizle kavradığımız veya var olduğuna (akla, ruha, sezgiye, inanca bağlı
olarak) inandığımız varlıkların isimleridir.
sevinç, şüphe, tezat, Allah, cesaret, keder, korku, aşk, melek, ruh,
şeytan...
C.
VARLIKLARIN SAYILARINA GÖRE İSİMLER
1. Tekil isim:Tek
varlığı belirten ve karşılayan, yapıca tekil olan (topluluk isimleri hariç)
kelimelerdir. kendi, ben, çocuk, kalem, defter...
Not: Tür adı olan her kelime, o türden tek
varlığı anlattığı gibi; biçimce çoğullanmadığı hâlde o türün tümünü ya da
bir bölümünü de anlatabilir. Bu durumda da tekil sayılırlar.
İnsan, düşünen, konuşan bir varlıktır.
(bütün insanlar)
Çiçek, susuzluktan kurumuş. (herhangi bir çiçek)
2. Çoğul isim:Yapısında,
anlamında birden çok varlığı barındıran, çokluk eki almış isimlerdir. Cins
isimlerinin çoğulu yapılır.
onlar, evler, fikirler, merkezler,
dünyalar, kuşlar, böcekler, kelebekler, arılar...
Not:
Şekil yönüyle çoğul olmadığı, çokluk eki almadığı hâlde anlamca çoğul olan
kelimeler vardır.
Seçmen, tercihini yarın ortaya koyacak.
Asker, sınırları bekliyor.
Genç yaşta saçı dökülmüş.
Bu cümlelerde seçmen, asker ve saç
kelimeleri tekil oldukları hâlde anlamca çokluk bildirmektedirler. Bunlar,
topluluk isimleri değildir.
Not:
Bazı durumlarda özel isimlere de çoğul eki getirilir:
1. Aile anlamı katar; -gil ekinin yerine kullanılır, yapım eki görevinde
olduğu için ayrılmadan yazılır.
Yarın Ahmetlere gideceğiz.
İzmir’e, amcamlara/dedemlere/teyzemlere gideceğiz. (burada özel isme
getirilmemiş.)
Aliler bize gelecekler.
2. Benzerleri anlamı katar, kesme
işaretiyle ayırarak yazılır:
Bu millet nice Fatih'ler, Kemal'ler yetiştirecektir.
Bu topraklarda ne Çaldıran’lar, ne Ridaniye’ler yaşandı.
3. Aynı ismi taşıyanları belirtir:
Sınıftaki Ali’ler ayağa kalksın.
Hüseyin’lerin hepsi buraya gelsin.
4. Abartma anlamı katar:Çalışmak için ta
Almanya’lara gitti.
5. Topluluk, soy kavramı
bildirir:Osmanlılar, Türkler, Yunanlar, Adanalılar, Konyalılar...
3. Topluluk İsmi:Yapıca
tekil, ancak anlam bakımından çoğul olan; aynı türe dahil birden çok varlığı
anlatan isimlerdir. Teklerden oluşan topluluğu, çokluğu bildiren kelimelere
denir.
ordu, sürü, orman, sınıf, okul, millet...
Not: Topluluk isimleri de çokluk eki
alabilir. Bu durumda aynı topluluktan birden fazla olduğu ifade edilmiş
olur.Ordular, ormanlar, sürüler.
D. YAPILARINA
GÖRE İSİMLER
İsimler kaç kelimeden
oluştuklarına ve yapım eki alıp almadıklarına göre de sınıflandırılırlar.
1. Basit İsim:Herhangi
bir yapım eki almamış, kök hâlindeki isimlere denir. Çekim eki almış hâlde
kullanılabilirler. Türemiş ve birleşik kelimeler yaparken bunlara yapım
ekleri getirilir.
İnsan, kelebek, gölge, yaprak(lar), kağıt(ta), kuş(u), çiçek(ler), dağ(dan),
bir(de), ...
Basit isimlerimizin çoğu tek hecelidir, ama
bütün basit isimler tek heceli zannedilmemeli.
Basit isimler, daha küçük ve anlamlı
parçalara ayrılamazlar. Meselâ “kelebek kelimesini kel-ebek şeklinde ikiye
ayırıp “kel” diye anlamlı bir kelime bulabiliriz gibi bir düşünce yanlıştır.
Çünkü parça ile bütün arasında her zaman -az ya da çok-bir anlam ilgisi
bulunmalıdır.
2. Türemiş isim:İsim
veya fiil kök ve gövdeleriyle yansıma kelimelere bir yapım ekinin
getirilmesiyle oluşturulmuş, şekil ve anlam olarak yeni isimlere denir.
İsimden türeyenler:
kömürlük, kitaplık, tuzluk, başlık, kulaklık, gecelik, gençlik, insanlık,
Türklük, çocukluk, hanımlık, kardeşlik, Müslümanlık, kulluk, erkeklik,
bilgelik, bayramlık, kışlık, akşamlık, gömleklik, iyilik, güzellik,
küçüklük, öğretmenlik, doktorluk, veterinerlik, eczacılık, arıcılık,
demircilik, kılavuzluk, rehberlik...
Yansımalardan türeyenler:çıtır-tı,
cızır-tı, şakır-tı, şıkır-tı, homur-tu, gıcır-tı, patır-tı
Fiilden türeyenler:
gel-mek, oku-mak, ye-mek, iç-mek, çalış-mak...
yemek, çakmak, ekmek, ilmek, kaymak,
başlama, okuma, yazma, nakletme, hasta olma, danışma, sevme, inanma...
3. Birleşik İsim:Birleşik
isimler, birden fazla kelimenin bir araya gelip yeni bir varlığı veya
kavramı karşılayacak şekilde kalıplaşarak oluşturdukları, anlam ve şekil
bakımından yeni isimlerdir.
Birleşik ismi oluşturan kelimeler arasına
herhangi bir ek veya kelime giremez; girerse bu kelime grubu birleşik isim
olmaktan çıkar, belirtili isim tamlaması veya başka bir kelime grubu olur.
Bu isimler anlam bakımından tam bir
kalıplaşmaya uğradıkları için tek bir kelime olarak kabul edilir ve bu
şekilde kullanılırlar.
Türkçe’de üç yolla birleşik isim
yapılır:
Anlam kayması yoluyla
Ses kaynaşması yoluyla
Kelime sınıfı kayması yoluyla
a. Anlam kayması yoluyla:
Birincisi:
Birleşik ismi oluşturan kelimelerin tamamı (genellikle iki kelimeden
oluşurlar) anlam kaybına uğrar. Hanımeli, aslanağzı, katırtırnağı,
devetabanı, suçiçeği, demirbaş, denizaltı, kuşpalazı...
İkincisi: Kelimelerden sadece birincisi anlam kaybına
uğrar:Adamotu, yayınbalığı, incehastalık...
Akçaağaç, akçakavak, akciğer, karabiber, alageyik...Başbakan, başyazar,
başhekim...
Üçüncüsü: İkinci kelime anlamını kaybeder:Karatavuk, yerelması,
karafatma...
b. Ses kaynaşması yoluyla:cumartesi,
pazartesi, kahvaltı, çörotu, peki...
c. Kelime sınıfı kayması yoluyla:kaptıkaçtı, külbastı,
mirasyedi, dedikodu, hünkârbeğendi, albastı, gecekondu...
örtbas, sıkboğaz, alaşağı, ateşkes, kapkaççı...
giderayak, bilirkişi, vatansever, hacıyatmaz, cankurtaran...
elverişli, rasgele, albeni, çalçene...
Buraya kadar yapılan tasnife
göre her kelimenin birden fazla özelliği vardır:
Varlıklara verilişine göre
: özel isim, cins ismi
Maddelerine göre : soyut, somut
Varlıkların sayılarına göre : tekil isim, çoğul isim,
topluluk ismi
Yapılarına göre : basit, türemiş, birleşik
el : cins ismi;
somut, tekil, basit isim
düşünce : cins ismi; soyut, tekil, türemiş isim
kitaplıklar : cins ismi; somut, çoğul, türemiş isim
ayakkabı : cins ismi; somut, tekil, birleşik isim
ordu : cins ismi; somut, topluluk ismi, basit isim
Ankara : özel isim; somut, tekil, basit isim
Çanakkale : özel isim; somut, tekil, birleşik isim.
İSİMLERDE KÜÇÜLTME
Bir varlığın, bir ismin küçüklüğü genel
olarak, başına getirilen “küçük, mini, ufak” gibi sıfatlarla ifade
edilir:Küçük köy, ufak el, mini kasa...
Bazen bu sıfatların yerini “Cİk, -Ceğİz”
ekleri tutar. Bu ekler isimlere küçültme anlamı katar.
küçük tepe›tepecik küçük çocuk›çocukcağız
Not: Bu ekler her zaman küçültme anlamı katmayabilir; acıma
ve sevgi; zavallılık ve küçümseme anlamları da katabilir:
Serçecik daldan dala
atlıyor. (acıma)
Adamcağız korka korka ayağa kalkar. (acıma)
Bebeciğimi çok özledim, diyordu. (sevgi)
küçük insan›insancık (zavallılık)
zavallı kelimeler›zavallı kelimecikler (küçümseme)
“k” sesi ile biten sıfatlara –Cİk eki
getirildiğinde sıfatın sonundaki “k” düşer:
küçük›küçücük ufak›ufacık
alçak›alçacık minik›minicik
“-cE, -İmsİ, -İmtrak” ekleri de küçültme anlamı katar:
küçük›küçükçe büyük›büyükçe iri›irice
yeşil›yeşilimsi sarı›sarımtırak
İSMİN HÂLLERİ:
İsimleri isimlere, fiillere, edatlara
bağlayan, diğer kelimelerle ilişki kurarak isimlerin cümlede görev
kazanmasını sağlayan eklere isim hâl ekleri denir. İsimlerin bu ekleri
alarak yüklendikleri görevlere ismin hâlleri denir.
1. Yalın Hâl (Nominatif):Eki
yoktur.İsimlerin hiçbir hâl eki almamış hâlleridir. Çoğul, iyelik ve
bildirme eki almış olabilir. Bu durumda da yalın hâlde sayılırlar.
ev, okul, yol, çocuk, fikir, baba(sı), defter(ler), çalışkan(dır)...
Yapım ekleri de ismin yalın durumunu
değiştirmez: kalemlik, bilgili, susuz, meslektaş...
Birleşik isimler de hâl eki almamışlarsa
yalındırlar:dershane, tanksavar, gecekondu, bilirkişi...
2. Belirtme (Yükleme) Hâli:
ı, -i, -u, -ü eklerini alan isimler bu duruma girer. Bu isimler genellikle
belirtili nesne olur.
Defteri, okulu... Ali kitabı aldı. (Belirtili nesne)
ev-i gördüm, kapı-y-ı açtım, okul-u boyadılar, gül-ü koparmayın...
NOT : Türkçe’de üçt çeşit –i (-ı, -u,
-ü) eki vardır. Bunları birbirine karıştırmamalıyız.
- Köyü güzelmiş (iyelik eki)
- Köyü gezdiler (hal eki)
- Ört-ü, diz-i (fiilden isim yapma eki)
3. Yönelme Hâli:“-E”
ekiyle yapılır. Yüklemin yöneldiği yeri, nesneyi ya da kavramı gösterir.
Yönelme hâlinde, ismin belirttiği kavrama yöneliş, dönme, yaklaşma, ulaşma
söz konusudur. Yönelme hâlindeki kelimeler cümlede dolaylı tümleç ve yüklem
olabilir. Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “neye, kime, nereye”
sorularının cevabıdır. Sinema-y-a git, ev-e dön...
4. Bulunma Hâli:“-dE”
ekiyle yapılır.Eylemin yapıldığı yeri, nesneyi ya da soyut kavramı bildirir.
Genellikle “kimde, nede, nerede”sorularına cevap vererek dolaylı tümleç
olur. Babamda hiç para yoktu. (Kimde)
ev-de oturma, okul-da öğren, yurt-ta kaldı,
devlet-te bulunuyor...
5. Ayrılma (Uzaklaşma, Çıkma)
Hâli:“-dEn” ekiyle yapılır.Eklendiği kelimeyi
dolaylı tümleç yapar; “çıkma, ayrılma, uzaklaşma” bildirir. İsmin ayrılma
hâli, yani dolaylı tümleç, yükleme sorulan “nereden, kimden, neden”
sorularının cevabıdır. okul-dan çıktı, ev-den ayrıldı, yurt-tan geliyor,
devlet-ten istedi...
-den ekini alan isimler bazen
zarf tümleci olur. Sıkıntıdan her
tarafı sivilce doldu. (Zarf tümleci)
-den eki, bazen yapım eki olarak
kullanılır. Bu durumda ya sıfat ya da zarf görevi üstlenir.
Candan dost, toptan satış, içten davranış...
-den eki bazen belirtili isim
tamlamalarındaki tamlayan eki –ın, -in, -un, -ün ‘ün yerini tutabilir.
Çocukların biri ....Çocuklardan biri.
-den ekini alan kelimelerle
ikilemeler yapılabilir. Derinden derine sesler
geliyor.
-den ekini alan kelimelerle
üstünlük anlamı taşıyan sıfat öbekleri oluşturulabilir.
Gülden kırmızı yanak, Pamuktan beyaz
eller...
6. Eşitlik Hâli:“-CE”
ekiyle yapılır.Bu hâldeki kelimeler cümlede zarf tümleci ve yüklem olarak
kullanılır.
Onun davranışları çok zaman delicedir.
Bu okulda yıllarca çalıştım dedi.
O gün sizi saatlerce bekledik.
Bu kararı sınıfça aldık.
Bugün milletçe sevinçliyiz.
7. Vasıta Hâli:“ile”
edatı kullanılarak yapılır. “i” düşürülerek kullanılır. Bu hâldeki kelimeler
cümlede zarf tümleci, edat tümleci ve yüklem olarak kullanılır.
Mor bulutlarla açık türbene çatsam da
tavan. (edat tüml.)
İşi kolaylıkla başardı.
Ayağına gelen topa hızla vurdu.
Babasını sevinçle karşıladı.
O artık bizimledir.
Öğrencileriyle geziye gitmişti.
Arabasıyla evimize kadar getirdi.
İğneyle kuyu kazıyorsun.
Rüzgârın etkisiyle dallar sallandı.
Sonbaharın gelmesiyle soğuklar artmıştı.
Zilin sesiyle yarışma bitti.
8. İlgi Hâli (Tamlayan Hâli):“-(n)İn”,
“-dEn” ekleriyle yapılır ya da yalın hâldedir.
Kitabın yaprağı yırtılmış.
Ceket düğmesi
Öğrencilerden biri
İSİM TAMLAMALARI
İki veya daha fazla ismin,
yeni bir anlam meydana getirecek şekilde birlikte kullanılmasıyla oluşan söz
gruplarına isim tamlaması denir. Ad takımı şeklinde de söylenebilir.
İsim tamlamalarında ilk
isme tamlayan; ikinci isme tamlanan denir. Bu kural iki isimden oluşan
tamlamalar için geçerlidir. İkiden fazla isimden oluşan tamlamalarda
genellikle son isim tamlanan diğerleri tamlayan olur. Fakat bu kurala
uymayanlar da vardır.
Bahçenin
duvarı. Bahçenin duvarının boyasının rengi. Bizim
okulun tahta kapısı
Tamlayan Tamlanan Tamlayan
Tamlanan Tamlayan Tamlanan
İsim tamlamalarının
çeşitleri ve özellikleri şöyledir:
1-BELİRTİLİ İSİM TAMLAMASI
Tamlayan –ın, -in, -un, -ün ,
tamlanan –ı, -i, -u, -ü eklerinden birini alır. Tamlayan sesli harfle
biterse –n kaynaştırma harfi; tamlanan sesli harfle biterse –s kaynaştırma
harfi kullanılır. Bahçe-n-in kapı-s-ı
NOT :* “Su” ve “ne” kelimeleri bu
kurala uymaz. Örnek: Su-y-un tad-ı, ne-y-in tad-ı.
-
Zamirler tamlayan veya
tamlanan olabilir. Örnek: Bizim evimiz. Çocukların birkaçı...
-
Tamlanan isim sayı veya
belirsizlik bildiren bir kelime olursa, tamlayan eki –ın, -in, -un, -ün
yerine-den, -dan eki gelebilir. (Adamların ikisi....Adamlardan ikisi)
-
Bazı belirtili isim
tamlamaları, sıfat tamlamasının ters çevrilmesiyle oluşur. (Taze
balık...Balığın tazesi)
-
Bazı b.isim
tamlamalarında tamlayan ve tamlanan yer değiştirir. (Çok verimlidir
ovası Konya’nın...) (Konya’nın ovası...)
2-BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI
Tamlayan, tamlama eklerini almaz.
Tamlanan –ı, -i, -u, -ü eklerini alır. Bahçe
kapısı, gönül dostu...
Tamlayan somut veya soyut isim
olabilir: Kitap kabı, duygu yoğunluğu
Tamlanan somut, soyut isim veya
isimleşmiş olabilir: Masa örtüsü, gurbet düşüncesi, dünya
güzeli.(İsimleşmiş sıfat)
Tamlayan çoğul eki alabilir:
Öğretmenler odası...
“Kendi” kelimesi, belirtisiz isim
tamlamalarında tamlayan olabilir. Bunun dışındaki zamirler belirtisiz
isim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan olmaz.: Kendi evi...
İsim-fiiller tamlanan olabilir:
Gece yürüyüşü...
Bazı belirtisiz is.tamlamaları
kendisinden sonra gelen ismi niteler ve sıfat görevi kazanabilir: Deniz
mavisi gömlek....
Bazı belirtisiz isim
tamlamalarında tamlama eki günlük konuşmada düşebilir: Hatay
sokağı...Hatay sokak. Bu durumun yazıda gösterilmesi yanlıştır.
(Lokanta Bahar) veya (Bahar Lokanta) yanlıştır. Doğrusu (Bahar
Lokantası) şeklinde olacaktır.
Bu tamlamalarda mecazlı anlatım
görülebilir: Laf salatası, ömür törpüsü...
Bazı belirtisiz isim tamlamaları
kalıplaşarak birleşik kelime olmuştur: Kuşadası, hanımeli..
Bazı belirtisiz isim
tamlamalarının başına bir sıfat gelebilir: Kırmızı kadın ceketi...
Bazen belirtisiz isim
tamlamalarında sıfatın başa gelmesi dil yanlışlığına yol açar: Devlet
Eski Bakanı (Doğru)... Eski Devlet Bakanı (Yanlış)
3 . TAKISIZ İSİM TAMLAMASI
Tamlayan ve tamlanan, tamlama eklerini almaz. Tamlayan,
tamlananın hangi maddeden yapıldığını veya neye benzediğini bildirir.
Takısız isim tamlamaları ile sıfat tamlamaları birbirine
karıştırılmamalıdır.
Takısız İsim Tamlaması
Sıfat Tamlaması
Tahta çanta Güzel çanta
Demir kapı Büyük kapı
Demir yumruk Sert yumruk
Badem göz Siyah göz
Çini vazo süslü vazo
Altın bilezik Burgulu bilezik
ZİNCİRLEME İSİM TAMLAMASI
En azından üç isimden oluşan
tamlamalara denir. Dedemin dedesinin dedesi,
Ayşe’nin kardeşinin okul çantası.
NOT: Zincirleme tamlamayı oluşturan
kelimelerden en az biri sıfat görevinde kullanılıyorsa böyle tamlamalara
KARMA TAMLAMA denir. Karma tamlamalar, isim tamlamalarının tamlayanı ile
tamlananı arasına bir sıfat girmesiyle oluşabildiği gibi, iki sıfat
tamlamasının birleşmesiyle de oluşabilir. (Babamın eski ceketi)(Güzel
Türkiye’nin güzel çayı)
|