A. Sıfatların Özellikleri
B. Sıfat Çeşitleri
1. Niteleme Sıfatları
2. Belirtme Sıfatları
a. İşaret Sıfatları
b. Sayı Sıfatları
- Asıl Sayı Sıfatları
- Sıra Sayı Sıfatları
-Kesir Sayı Sıfatları
-Üleştirme Sayı Sıfatları
-Topluluk Sayı Sıfatları
c. Belgisiz Sıfatlar
d. Soru Sıfatları
C.
Sıfatlarda Anlam
1. Sıfatlarda Anlam Kuvvetlendirme
2. Sıfatlarda Anlam Daraltma
3. Sıfatlarda Karşılaştırma
D.
Yapı Bakımından Sıfatlar
1. Basit Sıfatlar
2. Türemiş Sıfatlar
3. Birleşik Sıfatlar
a. Kaynaşmış birleşik sıfatlar
b. Kurallı birleşik sıfatlar 4. Pekiştirilmiş Sıfatlar
5. Kelime Grubu Hâlindeki Sıfatlar
Sıfatlar
Annem belediye
doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir sağlık ocağında
çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada
tek çocuk olmanın krallığını yaşar, oyalanır;
haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş görüleceğini bilmenin
kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına,
yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses
çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları
yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr oyun
arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi
uzanır, bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Annemin
masasında, güzel çerçeveler içinde benim ve babamın resmi
dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu
vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim
başka bir boyut kazanırdı. (Murathan Mungan; Pamukçuklar)
Yukarıdaki parçada en az
iki kelimeden oluşan ve koyu harflerle yazılmış olan kelime gruplarının
ilk kelimelerinin yazılmadığını, son kelimelerin kaldığını düşünelim:
Annem belediye
doktoruydu. Sağlık ocağında çalışır, çoğu
günler beni de yanında götürürdü. Orada çocuk
olmanın krallığını yaşar, oyalanır; haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş
görüleceğini bilmenin kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık
beni mıncıklamalarına, makaslar almalarına ses
çıkarmazdım. Pencereden uzanır, pamukçukları yakalamaya
çalışırdım. Rüzgâr oyun arkadaşım olurdu. Bahçe,
önümde mülkümmüş gibi uzanır, bense onu gözlerle
izlerdim. Annemin masasında, çerçeveler içinde benim ve
babamın resmi dururdu. Gurur duyardım. Masası ve koltuğu
vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim
boyut kazanırdı.
Öncesindeki kelimeler
çıkarıldığında kalanların anlamları eksilmiş oldu. Kelime anlamı olarak
değil de cümleye kattığı anlam bakımından eksilme oldu.
Sağlık ocağı nasıl bir
sağlık ocağı?
Çocuk kaç çocuk? nasıl bir çocuk?
Makaslar nasıl makaslar?
Pamukçukları hangi pamukçuklar?
Rüzgâr nasıl bir rüzgâr?
Bahçe nasıl bir bahçe?
gözlerle nasıl gözler?
çerçeveler nasıl çerçeveler?
Masası ve koltuğu nasıl masa ve koltuk?
Boyut kaç boyut, hangi boyut, ne boyutu?
Bu kelimelerin (asıl
unsur olan kelimeler, isimler) tam olarak anlaşılması ve tanınması için
onlardan önce bazı kelimeler getirerek anlamlarını nitelik ve nicelik
yönünden tamamlarız.
Penceresinden kavak
ağaçları görünen / bir / sağlık ocağı
Tek / çocuk
yanaklarımı pembeleştiren / makaslar
uçuşan / pamukçuklar
Kavakları silkeleyen / rüzgâr
Koca / bahçe
Tasasız / gözler
Güzel / çerçeveler
Kocaman / bir / masası ve koltuğu
Başka / bir / boyut
İşte, isimlerden önce
gelerek onların anlamlarını sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret
ve soru yönlerinden tamamlayan; onları niteleyen ve belirten kelimelere
sıfat denir. bu iki kelimenin (sıfat ve isim)
oluşturdukları kelime grubuna da sıfat tamlaması
denir ki bütün sıfat çeşitleriyle sıfat tamlaması oluşturulabilir.
Kolay
iş, bu sorular, küçük çocuk, hangi ev, iki
elma, üçüncü sınıf...
A. Sıfatların
Özellikleri
1. Sıfatlar
isimlerden önce gelerek onları sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer,
işaret ve soru yönlerinden tamamlar; onları niteler veya belirtir:
“O zaman gördü ki,
küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru ağlıyor...
Sessizce, titreye titreye ağlıyor. Yanaklarından gözyaşları birbiri
arkasına, temiz vagon pencerelerindeki yağmur damlaları nasıl acele
acele, sarsıla çarpışa dökülürse öyle, bağrının sarsıntılarıyla
yerlerinden oynayarak, vuruşarak içlerinde güneşli mavi gök,
pırıl pırıl akıyor.”
o zaman, küçük çocuk,
minimini yavru, temiz vagon pencereleri, güneşli mavi gök
2. Tek başlarına
kullanıldıkları zaman isim değerindedirler. Çünkü ancak bir isimden önce
geldikleri zaman sıfat oldukları anlaşılabilir:
yeşil
elbise (sıfat) yeşili severim (isim)
İhtiyar kadın (sıfat) İhtiyarlara iyi davranmalıyız (isim)
Büyük park (sıfat) parkların en büyüğü (isim)
3. Tek başlarına
kullanıldıklarında isim değerinde oldukları için alabildikleri isim çekim
eklerini, yani hâl eklerini, iyelik eklerini ve çoğul ekini, bir isimden
önce gelerek onu niteledikleri ya da belirttikleri zaman, yani sıfat
olarak kullanıldıkları zaman alamazlar:
Bir
basamak yukarı çık. sıfat
Birler basamağı isim
Yürüyen merdiven sıfat
Yürüyenler ve koşanlar isim
4. Bir sıfatla
onun nitelediği ya da belirttiği bir isim arasına noktalama işareti
(özellikle virgül) konmaz. Virgül konursa ilk kelime tek başına kalmış
olur, dolayısıyla isimleşir.
Genç
adama gülümseyerek baktı. (genç: sıfat)
Genç, adama gülümseyerek baktı. (genç: isim, özne)
5. Birkaç
sıfat, arka arkaya sıralanarak bir ismi niteleyebilir veya belirtebilir:
Karanlık, büyük, korkutucu ve nemli bir
evdi.
6. Sıfatın
varlığından bahsedildiği her yerde mutlaka sıfat tamlaması vardır; o
sıfatla (soru sıfatı da olsa) bir tamlama oluşturulmuştur.
B. Sıfat Çeşitleri
Sıfatlar görev ve
anlam yönünden, yani kendilerinden sonra gelen isme kattıkları anlam
yönünden önce ikiye, sonra daha alt başlıklara ayrılırlar:
1.
Niteleme Sıfatları
2. Belirtme sıfatları
a.İşaret sıfatları
b. Sayı sıfatları
-Asıl sayı sıfatları
-Sıra sayı sıfatları
-Kesir sayı sıfatları
-Üleştirme sıfatları
c. Belgisiz
sıfatlar
d. Soru
sıfatları
1. Niteleme Sıfatları
İsimlerin
şeklini, durumunu, hareketini, rengini, kısacası kalıcı özelliklerini
gösteren sıfatlardır. Nitelene sıfatları isimlere sorulan “nasıl”
sorusunun cevabıdır:
Penceresinden
kavak ağaçları görünen / bir
sağlık ocağı
yanaklarımı pembeleştiren / makaslar
uçuşan / pamukçuklar
Kavakları silkeleyen / rüzgâr
Koca / bahçe
Tasasız / gözler
Güzel / çerçeveler
Kocaman / bir masası ve koltuğu
Mavi deniz, tatlı su, kötü gün, yakın arkadaş,
çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa, bayan
memur, erkek adam, temiz giysi, güzel insan, düz yol, çatal çivi,
sivri tepe, yassı burun...
2. Belirtme Sıfatları
İsimleri sayı
yönünden tamlayan; yerlerini işaret eden; özelliklerini belli belirsiz
olarak bildiren; onların özelliklerini soran sıfatların tümüne belirtme
sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıkların geçici özelliklerini
bildirirler:
Bu
adam, o adam, şuradaki adam, (herhangi) bir adam,
bir (tane) adam, kaçıncı adam, hangi adam?...
Belirtme sıfatları alt
başlıklara ayrılır:
a. İşaret Sıfatları
İsimleri işaret ederek
belirten ve yerlerini bildiren sıfatlardır.
“bu, şu, o, öteki, beriki, böyle, şöyle...”
Bu
soruyu kim cevaplayacak?
Kitabı şu genç almıştı.
O eşyaları nereye götürüyorsun?
Öteki sorulara geçiniz.
Beriki masaları da taşıdık.
b. Sayı Sıfatları
İsimlerin sayılarını,
bölümlerini, sıralarını, parçalarını kesin olarak belirten sıfatlardır.
Sayı sıfatlarının çeşitleri şunlardır:
-
Asıl Sayı Sıfatları
İsimlerin sayılarını
kesin olarak belirten sıfatlardır:
Her gün iki saat
ders çalışır, bir saat de kitap okurum.
Bir ağaç bile bırakmamışlar; kesmişler.
Yüz yıl öncesine geri döndük.
Türkiye nüfusunun yetmiş milyon olduğu söyleniyor.
Beş milyon ton patates
10 cm ip, 2 m kumaş, 100 ton kömür, 3 kg
şeker...
]Başında
asıl sayı sıfatlarından biri bulunan bir isme çoğul eki getirilmez.
”Beşevler, Altmışevler, Yedi Cüceler, üç aylar, Kırk Haramîler, beş
milyonlar, on milyonlar (banknotlarımız)”gibi örnekler bu kurala
uymaz.
]Sayı
sıfatlarıyla niteleme sıfatları art arda kullanılırsa sayı sıfatı önce
gelir:
iki değerli arkadaş, üç kırık cam...
- Sıra Sayı Sıfatları:
İsimlerin sıralarını, derecelerini belirten sıfatlardır.
“-ncİ” eki ya da nokta kullanılır.
77. yıl, 11’inci bölük,
birinci gün, ikinci gelişimiz...
üçüncü kişiler, ikinci katlar...
] “ilk”
kelimesi birinci anlamındadır:
İlk (birinci) caddeden sağa dönün.
] “son,
sonuncu, ortanca” kelimeleri de sıra sayı sıfatıdır:
son fırsat, ortanca çocuk, sonuncu kişi...
- Kesir Sayı Sıfatları
İsimlerin, bütünün kaçta kaçı olduğunu gösteren sıfatlardır.
Yüzde bir ihtimal, yarım ekmek, çeyrek (dörtte bir) ekmek, yarıyıl, iki
buçuk lira...
]Bu
tamlamalarda tamlanan çoğul yapılabilir.
Kardeşlerin üçte bir payları var.
]Tamlayan
çoğul yapılıp tamlananla yeri değiştirilebilir:
Yüzde otuz artış düşünülüyor.›Düşünülen artış yüzde otuzlarda.
- Üleştirme Sayı Sıfatları
İsimlerin bölümlere ayrıldığını, bölüştürüldüğünü gösteren sıfatlardır.
“-(ş)er” ekiyle yapılır.
Üçer kişi, ikişer elma, yedişer kişi, ellişer milyon, birer gün arayla,
-
Topluluk Sayı Sıfatları
Bir defada doğan birden
fazla kardeşler için kullanılır.
Bunlardaki “z” sesi çokluk bildirir.
Tamlanan çoğul olabilir.
üçüz bebek, beşiz çocuklar.
c. Belgisiz Sıfatlar
İsimlerin
sayılarını ve miktarlarını kesin olarak değil, yaklaşık, aşağı yukarı,
belli belirsiz bildiren sıfatlardır.
“bir, birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtakım, bütün, bazı, tüm, her,
hiçbir, herhangi bir, kimi...
başka / bir /
boyut,
kimi insanlar,
bir yaz günü,
bazı sıfatlar
herhangi bir zaman
her soru,
birtakım insanlar,
birkaç kişi,
Birçok seneler geçti; dönen yok seferinden.
tüm insanlar,
bütün varlıklar...
Bunlardan bazılarının
belirttiği isimler çoğul eki alamaz, bazılarının tamlananları çoğul olmak
zorundadır; bazılarınınki de yerine göre tekil de olabilir, çoğul da.
Bütün insan›bütün
insanlar
Birkaç kişi›birkaç kişiler
Çoğu insan›çoğu bitkiler
Not:
Asıl sayı sıfatı olan “bir” ile belgisiz sıfat
olan “bir” karıştırılabilir. “bir” kelimesi “tek” kelimesinin karşılığı
ise asıl sayı sıfatıdır. Değilse belgisiz sıfattır:
Bir çiçekle yaz olmaz bir tane çiçek. asıl sayı sıfatı
Onu bir akşam vakti gördüm. Herhangi bir akşam vakti belgisiz sıfat
d. Soru Sıfatları
Soru sıfatları, isimlerin
nitelik ve niceliklerini soru yoluyla öğrenmeyi amaçlayan, cevapları da
herhangi bir sıfat olan kelimelerdir.
“ne, nasıl, nice, ne
gibi, ne biçim, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne türlü...”
Özellikleri
]Soru
sıfatları cümleyi soru cümlesi yapar. Bazı durumlarda da yapmaz:
Bu nasıl bir dünya; hikâyesi zor...
Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?
]Soru
sıfatlarıyla da sıfat tamlaması oluşturulur.
Kaç gün sonra geleceksin?
Eve giderken hangi otobüse bineceğiz?
Örnekler
Hangi çılgın bana zincir vuracakmış şaşarım.
Kaçıncı sınıfta okuyor?
Ne gün geleceğini söyledi mi?
Kaçar kişilik gruplar hâlinde gideceğiz?
Kaçta kaç hisse istersin?
Not:
“ne” kelimesi sıfat, zarf ve zamir olarak
kullanılabilir.
Ne bakıyorsun? Zarf
Ne almak istiyorsun? Zamir
Ne gün geleceksin? Sıfat
Ne iş yapıyordunuz? sıfat
Bugün ne çalıştık ama. zarf
C. Sıfatlarda Anlam
1. Sıfatlarda Anlam Kuvvetlendirme
]Zarflarla
ve edatlarla anlam kuvvetlendirilebilir:
çalışkan›arı gibi çalışkan›arı gibi çalışkan çocuk
güzel›Cennet kadar güzel›Cennet kadar güzel vatan
verimliݍek verimliݍok verimli topraklar
Burada “cennet kadar”
kelime grubu “güzel” sıfatını; sonra hepsi birden “vatan” kelimesini
nitelemiş.
]Pekiştirme
sıfatları ile de anlam kuvvetlendirilebilir:
Bir sıfatın ilk iki sesine “m, p, r, s”
ünsüzlerinden biri eklenip, oluşan hecenin o sıfatın başına getirilmesiyle
oluşur. Ünlüyle başlayan sıfatlarda ilk ünlüye “m, p, r, s” ünsüzlerinden
biri eklenir.
Sarı sayfalar›sapsarı
sayfalar
Kırmızı›kıpkırmızı elbise
Mor›mosmor bir yüz
Yeşil›yemyeşil tabiat
Temiz›tertemiz toplum
Uzun›upuzun araba
Bu kurala uymayan pekiştirme sıfatları da vardır:
Sapasağlam, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre...
]Tekrar
yoluyla da anlam kuvvetlendirilebilir. Tekrar edilen kelimeler arasına
“mİ” soru eki de konabilir:
doğru dürüst bir iş, boylu poslu bir adam, az buz para değil...
yüce yüce yaylalar, Mini mini eller, tatlı tatlı diller...
tatlı mı tatlı diller, sevimli mi sevimli bir yüz, sıcak mı sıcak bir
hava...
2. Sıfatlarda Anlam Daraltma:
]Sıfatların
anlamlarında, bazı eklerden yararlanarak kısma, daraltma, küçültme
yapılabilir.
Bunun için “-Cİk,
-ÇE, -cEk, -(İ)msİ, -(İ)mtırak” ekleri kullanılır:
Geniş bir oda › daha az
genişi › genişçe bir oda
Uzun bir çocuk › daha az uzunu › uzunca bir çocuk
Büyük ev › daha az büyüğü› Büyükçe / büyücek bir ev
Küçük çocuk › daha az küçüğü› küçükçe / bir çocuk
Tatlı elma › daha az tatlısı › tatlımsı bir elma
Ekşi erik › daha az ekşisi › ekşimsi / ekşimtırak erik
“-Cİk” eki
küçüklük, azlık anlamı taşıyan sıfatlara getirilir ve aşırılık anlamı
katar:
Kısa kol › daha da kısası › kısacık kol
İnce ip › daha da incesi › incecik ip
Az ekmek › daha da azı › azıcık ekmek
Minik yavru › daha da miniği› Minicik yavru
Küçük kız › daha da küçüğü› Küçücük kız
Ufak el › daha da ufağı › Ufacık el
Yumuşak eller › daha da yumuşağı› Yumuşacık eller
3. Sıfatlarda Karşılaştırma(Derecelendirme):
Aynı özelliklere sahip olan varlıkları karşılaştırarak o özelliğe
hangisinin daha çok sahip olduğunu göstermek için sıfatın başına “en,
daha, pek” kelimeleri getirilir.
En kuvvetli millet
Daha dürüst insanlar
Pek çalışkan işçi
D. Yapı Bakımından
Sıfatlar
Sıfatlar da isimler gibi
yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır:
1. Basit Sıfatlar
Herhangi bir yapım eki almamış ve başka bir kelimeyle birleşmemiş
sıfatlardır.
Kara
gün, kırmızı gül, bol yemek, iri taş, iyi
insan, son yolculuk, dost ülke, düz çizgi.
2. Türemiş Sıfatlar
İsim ya da fiil köklerine
ve gövdelerine getirilen isim yapım ekleriyle oluşturulmuş sıfatlardır.
Kiralık
ev, yıllık izin, tuzlu su, Aydınlı Hasan, işsiz
adamlar, ölü balık, sütçü kadın, yarınki maç,
genişçe bir oda, büyücek bir ev, ekşimsi / ekşimtırak
erik, kısacık kol, incecik ip...
Penceresinden kavak ağaçları görünen / bir sağlık
ocağı
yanaklarımı pembeleştiren / makaslar
uçuşan / pamukçuklar
Kavakları silkeleyen / rüzgâr
Kocaman / bir masası ve koltuğu
çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa...
3. Birleşik Sıfatlar
Yapısında birden fazla kelime barındıran sıfatlardır.
Külyutmaz
öğretmen, mirasyedi gençler, boşboğaz insanlar, boğazına
düşkün adam, birtakım sorunlar, cana yakın çocuk...
Birleşik
sıfatlar ikiye ayrılır:
a. Kaynaşmış birleşik sıfatlar
Anlamca kaynaşmış sıfatlardır. Birden fazla kelimenin sözlük anlamlarından
az ya da çok uzaklaşarak, aralarına ek ya da kelime girmeyecek şekilde
birleşerek oluşturdukları sıfatlardır.
Canciğer dost, vatansever
sanatçı, pisboğaz çocuk, mirasyedi gençler, kahverengi elbise, eşsesli
kelimeler, birkaç adam, herhangi bir öğretmen, biraz zaman, birtakım
elbiseler...
b. Kurallı
birleşik sıfatlar
Çeşitli yollarla oluşurlar:
Sıfat tamlaması + “-lİ” yapım eki
büyük yapraklı ağaçlar, dost bakışlı insanlar, kısa boylu
asker, büyük kapılı bina, kırık camlı ev...
Sıfat
tamlaması + “lIk” eki
yarım günlük mesai, üç kuruşluk iş...
İsim +
iyelik eki + sıfat
salonu büyük (bir) ev, çenesi düşük adam, saçı uzun
bebek, rengi soluk kumaş...
Takısız
isim tamlaması + “-lİ” yapım eki
taş duvarlı ev, aslan yürekli çocuk, demir kapılı
bahçe...
İsim +
“-DEn” ayrılma hâl eki + isim-fiil:
kulaktan dolma bilgiler...
İkileme + isim
evsiz barksız insanlarımız, tatsız tuzsuz işlerimiz,
irili ufaklı eşyalar...
İsim + ek
+ fiilimsi + isim
işini bilir memur
Deyim +
isim
cana yakın arkadaşlar, çenesi düşük insan...